RELACYJNA ODPORNOŚĆ PSYCHICZNA – MÓZG JEST TOWARZYSKI! czyli jak budować odporność zespołową i wspierać swoją odporność na życiowe trudności

CZY MÓZG JEST TOWARZYSKI?

W 2008 roku Simone Schnall z grupą badaczy przeprowadzili ciekawe badanie („Social support and  the perception of geographical slant”, wszystkie źródła są na dole tego artykułu). Naukowcy badali jak ludzie postrzegają stromość wzgórza. Badacze zastanawiali się, czy fizyczne wyzwanie w postaci zdobycia wzgórza byłoby postrzegane jako bardziej ekstremalne w warunkach minimalnego lub negatywnego wsparcia społecznego, a mniej ekstremalne w warunkach pozytywnego wsparcia społecznego.

Okazało się, że tak! Okazało się, że na percepcję wpływają nie tylko takie oczywiste czynniki jak zmęczenie oraz wiek i sprawność uczestnika badania. Tak samo wpływa na tą percepcję obecność i jakość wspierających relacji.

Wsparcie społeczne zmieniało postrzeganie wymagającego środowiska fizycznego. Im bliżej uczestnicy czuli się związani z bliskimi im ludźmi (obecnymi fizycznie lub tylko przywołanymi mentalnie), im trwalsze, bliższe i cieplejsze były te relacje, tym mniej strome i łatwiejsze do zdobycia wydawało im się wzgórze. Z tych badań możemy wyciągnąć bardzo wiele wskazówek na to, jak budować odporność zespołową. 

CO TO OZNACZA W KONTEKŚCIE WSPIERANIA ODPORNOŚCI NA ŻYCIOWE TRUDNOŚCI?

Najistotniejsze w kontekście wspierania odporności psychicznej wydaje mi się to, że korzyści płynące ze wsparcia społecznego często wynikają z jego psychologicznych efektów (np. zwiększonego poczucia kompetencji, przynależności, skuteczności i kontroli), a nie z bezpośredniej pomocy ze strony osoby wspierającej.

Mózg jest towarzyski i działa lepiej w dobrym towarzystwie!

Urszula Dąbrowska w książce „Życie towarzyskie mózgu” wymienia 21 powodów, by być z ludźmi. Jednym z nich jest to, że mózg postrzega bliskość zasobów społecznych jak zasoby energetyczne, tak jak tlen czy glukozę. Społeczne wsparcie moderuje postrzeganie wyzwań, bo redukuje negatywne pobudzenie i wyolbrzymianie wyzwania.

ODPORNOŚĆ PSYCHICZNA JAKO ZDOLNOŚĆ ROZWIJANA W RELACJACH

Odporność psychiczna, rezyliencja, prężność psychiczna – te wszystkie konstrukty są różnie postrzegane i badane, często jako cecha czy wewnętrzna siła. Judith Jordan zaproponowała odejście od myślenia o odporności jako „twardości jednostki” i zwróciła uwagę, że to wspierające, empatyczne więzi umożliwiają ludziom radzenie sobie z kryzysami. W świecie pełnym zagrożeń (traumy, konflikty, kryzysy ekonomiczne) nie wystarczy liczyć na indywidualną siłę – potrzebujemy relacyjnej odporności.

Jak potwierdzają przywołane przeze mnie wcześniej badania najważniejsza jest nie „pomoc” sama w sobie, ale autentyczna, dwukierunkowa więź (connection), oparta na empatii i wzajemności. 

To inne spojrzenie na odporność czy prężność psychiczną – nie na wewnętrzną siłę jednostki, lecz na zdolność rozwijaną w relacjach. Zdaniem Judith Jordan nie wystarczy analizować indywidualnych cech; należy badać relacje, które wzmacniają zdolność do budowania więzi i do rozwoju mimo przeciwności. Prężność psychiczna to właśnie zdolność do dobrego radzenia sobie w trudnych sytuacjach, do pozytywnej adaptacji. Jej rozwój zależy od interakcji między czynnikami chroniącymi (w tym właśnie bliskimi relacjami, możliwością zwrócenia się o pomoc, otrzymywanym wsparciem) a czynnikami ryzyka (na przykład niespodziewanymi zagrażającymi wydarzeniami).

KAŻDY MOŻE WZMACNIAĆ SWOJĄ ODPORNOŚĆ POPRZEZ WSPIERAJĄCE RELACJE Z INNYMI. JAK BUDOWAĆ ODPORNOŚĆ ZESPOŁOWĄ?

Odporność psychiczną możemy rozwijać na poziomie indywidualnym (przez pracę poznawczą, pogłębianie samoświadomości, prace z emocjami itd.) Ale czy w świecie pełnym zagrożeń (zmiany, wielość bodźców, natłok pracy też mogą być przez mózg odbierane jako zagrożenia) ludzie nie mogą opierać się wyłącznie na osobistej „twardości”? Słynne badania prowadzone na Hawajach przez Werner i Smith (badaczki towarzyszyły 698 dzieciom od okresu prenatalnego do wczesnej dorosłości) pokazały, że na prężność psychiczną maja wpływ nie tylko czynniki indywidualne (wewnętrzne poczucie kontroli, pozytywny obraz siebie), ale też społeczne (przynależność do grup, wspierająca osoba).

Słowami piosenki: 

Spotkałem się z kolegą
Bo kolega jest od tego
I wypada czasem spotkać się z nim (…)

I więcej kręcę teraz głową, mniej więcej o połowę
I mniej się tłucze w mojej duszy
I dusza mniej się dusi

(Maciej Maleńczuk & Wojciech Waglewski – Koledzy)

Każdy może wzmacniać swoją odporność poprzez zdrowe, wspierające relacje z innymi i ze społecznością. Samoocena wzrasta, gdy jesteśmy widziani i doceniani. Inteligencja rozwija się też dzięki stymulującym więziom. Indywidualne kompetencje rozwijają się również przez modelowanie, zachętę, wsparcie.

Dlatego gdy tylko prowadzę warsztaty dla zespołów dbam o to, aby oprócz narzędzi do pracy ze swoją indywidualną odpornością psychiczną uczestnicy doświadczyli tego, jak dużo daje dawanie sobie wsparcia, co zmienia się w nas pod wpływem doceniania i wartościowej informacji zwrotnej. Tak budujemy odporność indywidualną ale i zespołową, stajemy się silniejsi i bardziej elastyczni jako zespół.

ODPORNOŚĆ MOŻE ROZKWITAĆ, GDY LUDZIE CZUJĄ SIĘ BEZPIECZNIE I WCHODZĄ W BLISKIE RELACJE

Może takie odejście od skupiania się na jednostce, bardzo charakterystyczne dla naszej kultury, i przeniesienie uwagi na relacje, które wzmacniają zdolność jednostki do tworzenia więzi oraz zdolność rozwoju w relacjach jest warte rozważenia?

Odporność to nie to samo co niezależność. Odporność może rozkwitać, gdy ludzie otrzymują odpowiednie wsparcie, czują się bezpiecznie i wchodzą w bliskie relacje.

Więcej o tym, jak budować odporność zespołową: LINK

Źródła badań:

Gąsior, K. I in. (2016). Kwestionariusz oceny prężności (KOP-26). Konstrukcja i właściwości psychometryczne narzędzia. Polskie Forum Psychologiczne, tom 21, nr 1

Hartling, L.M. (2003). Strengthening Resilience in a Risky World: It’s All About Relationships. Work in Progress, nr 101

Jordan, J. V. (1992). Relational resilience. Work in Progress, nr 57

Schnall, S. & in. (2008), Social Support and the Perception of Geographical Slant, Journal od Experimental Social Psychology, nr 44